تاریخچه فرش دستباف

تاریخچه فرش بسیار پر قدمت است و از زمان های دور بشر به این هنر ارزنده علاقه زیادی داشته است. اولین آثار به جا مانده از فرش‌بافی یک چاقو مخصوص بافت فرش است و به ۲۵۰۰ سال قبل از میلاد مسیح باز می‌گردد.
به دلیل آسیب‌پذیر بودن قالی دستباف در مقایسه با سایر هنرهای دستی و عمر کوتاه‌تر آن نسبت به سایر آثار و شواهد پیشنیان، تاریخچه کامل و دقیقی در مورد فرش دستباف وجود ندارد. آنچه در مورد گذشته‌ی فرش می‌دانیم اغلب از روی نوشته‌ها یا تصویر سازی‌های پیشنیان است.

ادامه نوشته

تاریخچه فرش دستباف ایران

قالیبافی در ایران و در زمان صفوی، شاه طهماسب و شاه عباس کبیر به اوج خود رسید و از ارزش بسیار بالایی برخوردار شد. ۳۰۰۰ فرش باستانی و عتیقه از این دوران به جای مانده که در حال حاضر برخی از آن‌ها بازبافت شده و در موزه‌های داخل و خارج کشور نگهداری می‌شوند.
در قرن نوزدهم فرش‌های گرانبها و مرغوب به ویژه تبریز از ایران وارد اروپا شدند و از آن طرف به قسطنطنیه فرستاده می‌شدند.
تا جنگ جهانی اول کشورهای اروپایی تعدادی کارگاه های قالیبافی در برخی از استان های ایران گشودند و تولید فرش در آن زمان با افزایش زیادی مواجه شد.

ادامه نوشته

قدیمی‌ترین فرش دنیا

قدیمی ترین‌فرش یافت شده در روی زمین فرشی با نام پازیریک است که توسط یکی از باستان‌شناسان روسی به نام سرگی رودنکو یافت شد. فرش پازیریک با الیافی از جنس پشم و در ابعاد مربعی شکل و حدود ۱.۹۸ در ۱.۸۹ متر بافته شده است. طرح پازیریک شامل حیواناتی از جمله آهو، اسب و حیوانات تخیلی و با سر عقاب و پیکر شیر است. بیشتر محققان معتقدند که این فرش را پارت‌ها و مادها بافته‌آند و بافت آن به همان دوره‌ی زمانی متعلق است.

تاریخچه رنگرزی فرش

در گذشته الیاف به‌دست‌آمده از دام‌های پرورشی به صورت گیاهی رنگرزی می‌شد، اولین پارچه ها از دوران هخامنشی که به رنگ ارغوانی بود با استفاده از صدف های دریایی رنگ آمیزی می‌شدند.
فرش پازیریک هم که یکی از زیباترین و قدیمی ترین فرش تاریخ به شمار می‌رود از رنگ های گیاهی به خصوص از صدف های دریایی بهره گرفته است.
در دوران ساسانی که فرش‌بافی از رونق بالایی برخوردار بود، کارگاه های پیشرفته و مجهز رنگرزی وجود داشت و الیاف به صورت گیاهی و طبیعی رنگرزی می‌شدند. فرش بهار خسرو یا بهارستان نمونه کاملی از هنر در آن زمان بوده است، این فرش نه تنها از رنگ های طبیعی خیره کننده و زیبا بهره برده است بلکه برای زینت بخشیدن بیشتر از جواهرات گرانبها نیز در این فرش استفاده شده است.
در دوران سلجوقیان هم کارگاه‌های رنگرزی در بسیاری از شهرهای ایران وجود داشت. شیوه‌ی رنگرزی در ایران

ادامه نوشته

قالی بافی در عصر صفویه

طرح‌های قالی از خلاقیت و نبوغ هنرمندان این عصر چنان بارور می‌شوند که پس از گذشت چند صد سال هنوز مورد تقلید بوده و با همه کوششی که بری گشودن راهی به فراسوی چارچوبه‌ی هنری این دوران معمول گردیده جز در تعدادی معدود توفیق چندانی نصیب طراحان نقش قالی نگردیده، گویی تمام نگاره‌ها و نقوش ممکن از پیش به دست این هنرمندان چیره دست طرح و تکمیل شده است. قالی بافان این دوره با استفاده از این طرح‌ها در حدود ۱۵۰۰ تخته قالی و قالیچه از خود باقی می‌گذارند که برخی از آن ها به صورت شاهکارهای مسلم قالی بافی دنیا ثبت می‌شوند. در این دوره قالی بافی از حالت یک پیشه‌ی روستایی و چادرنشینی به مقام یک حرفه‌ی با اهمیت در کارگاه‌های شهری تغییر موضع داده و تجارت و صدور آن به کشورهای اروپایی شروع می‌شود.

در سفرنامه‌ی “تاورنیه” و “شاردن” و سایر کسانی که در آن موقع از ایران دیدن کرده‌اند به پیشرفت قالی بافی و مراکز متعدد بافت فرش در شهرهای اصفهان، کاشان، تبریز و کرمان اشارات فراوان شده‌است.

فرش‌های بافته‌شده در دوره‌ی صفوی را بر اساس طرح‌های آن‌ها در گروه‌های زیر طبقه بندی می‌کنند:
ترنج دار، گلدانی، شکارگاه، گلدار هراتی، درخت و بوته، باغی و لهستانی.

قالی موج دریا

قالی معروف موج دریا که در موزه ی “وین” نگهداری می شود از نظر طرح و نقش به کلی متمایز از سایر قالی های ایرانی است به گونه ای که در قسمت های بالا و پایین ترنج بسیار بزرگ آن تصاویر کشتی و دریانوردی بافته شده است. این فرش و سایر فرش های مشابه آن که تاکنون هشت تخته از آنها شناخته شده است، بنابر سفارش بازرگانان پرتغالی، که در این دوره در بندرهای جنوب ایران به خصوص در بندرعباس در رفت و آمد بوده اند بافته شده و شاید به همین دلیل است که پاره ی از محققین فرش آنها را در گروه فرش های پرتغالی طبقه بندی کرده اند. تاریخ بافت این فرش در سال ۱۰۷۹ هجری شمسی بوده است.

این قالی جالب و متعارف از نظر نقشه به اندازه های ۱۱/۳ * 77/6 متر با تار و پود پشمی و پانصد هزار گره در متر مربع به احتمال زیاد توسط هنرمندان کرمانی بافته شده است.

قالی چلسی

فرش چلسی که در نوع خود از فرش های زیبای جهان است از یکی از تجار خیابان کینگز در چلسی واقع در لندن خریداری شده و به این جهت به این نام معروف شده است.  این فرش هم اکنون در مجموعه فرش‌های موزه ی ویکتوریا و آلبرت لندن نگهداری می‌شود.
تار و پود آن از ابریشم و پرز آن از پشم و به اندازه های ۵۴۰ x 316 سانتی متر و گره‌های آن از نوع فارسی و تعداد آن ۸۳۸۷ گره در دسی متر مربع است. این فرش دارای دو ترنج کامل با کلاله‌های جانبی و نیم ترنج متصل به حاشیه و لچک‌هایی به نقش یک چهارم ترنج است.
در زمینه ی لاکی رنگ آن حیوانات شکار مانند آهو و گوزن و  وحوشی مانند شیر و پلنگ و همچنین جانوران افسانه ای مانند اژدها در میان درختان و شاخسارهای گلدار دیده می شوند.

در حاشیه ی بزرگ فرش دوسری ختایی به هم پیوسته و یک شکل و معکوس با یکدیگر در دو رنگ قرمز لاکی و سرمه ای بافته شده‌اند که در مجموع نقش دلپذیری را به فرش می‌دهند.

طرح ترنج دار منظره ی حیوانات

مشخصات فرش دستباف منظره‌ی حیوانات موزه ی پولدن پیتزولی شهر میلان (ایتالیا) چنین است.
فرشی است در زمینه ی قرمز رنگ بدون لچک که فقط ترنج میانی دارد.
تار و پود این فرش دستباف از ابریشم و پرز آن از ابریشم است. اندازه های آن ۳۶۰X692 سانتی متر و گره‌های آن از نوع سنه و تعداد آن ۵۶۸۸۰۰ گره در متر مربع شمارش شده‌است.

طرح گلدانی

در فرش دستباف طرح گلدانی متن غالبا با شاخه های اسلیمی و ترکه های گلدار و یا خطوط هندسی به اشکال لوزی و یا مربع به طریقی رسم شده است.
زمینه ی فرش مشبک و توری مانند به نظر می‌رسد.
در داخل هر یک از این مساحت های کوچک، شکل گلدانی مملو از گل و یا نقش دسته گلی دیده می‌شود.
غالبا طرح‌های گلدانی یکسویه هستند، به گونه‌ای که هرگاه در جهت معکوس به آن ها نظر افکنده شود اشکال بافته شده در آن وارونه جلوه گر می‌شوند.
در برخی از طرح های یکسویه‌ی گلدانی ممکن است تصاویری از حیوانات وحشی و شکارچیانی سوار بر اسب بر متن فرش بافته شوند.

نمونه‌ی جالبی از فرش دستباف کرمان با طرح گلدانی در سبک شاخه شکسته که در اندازه های ۳۵۳ * ۴۰۹ سانتی متر و با تراکم ۲۵۷۰۰۰ گره فارسی در متر مربع بافته شده و هم اکنون زینت بخش موزه‌ی فرش ایران است

طرح درخت و بوته

در دوران صفویه با استفاده از نقش ترنج و تصویر حیوانات و اشکال درختان و بوته ها طرح جدیدی در هنر نقش عالی ابداع شد که به نام طرح درخت و بوته معروف شد.
برخی از فرش های بافته شده در این سبک دارای طرح یک سویه هستند، به این ترتیب که هرگاه در خلاف جهت خواب فرش به آن نگاه شود نقوش حیوانات و درختان معکوس دیده می شوند.

طرح دو سویه

در حالی که در برخی دیگر که دارای طرح دو سویه هستند شکل درختان و بوته‌ها و جانوران به گونه‎‌ای است که در دو جهت می‌توان به فرش نگاه کرد بدون آنکه مشکل فوق وجود داشته باشد.
بهترین نمونه‌‎ای که از این سبک و مربوط به این دوره وجود دارد فرشی است که در موزه ی فیلادلفیا نگهداری می‌شود که در کردستان بافته شده است.

نمونه‌ی دیگری از این سبک در موزه ی متروپولیتن وجود دارد که در آن ترنج فرش به صورت استخر آبی، مملو از ماهی، بافته شده است. در اطراف این ترنج درختان زیبای پرگل و شاخه های گل دار دیده می‌شوند.

ادامه نوشته

طرح های گلدار هراتی

طرح فرش دستباف گلدار هراتی منسوب به شهر هرات است که در روزگاران پیشین در خراسان و امروزه در افغانستان قرار دارد.
بنابر نظر مورخین و کارشناسان هنر قلی بافی، شهر هرات پایتخت دربار تیموریان اولین مرکز بافت فرش های با طرح های گلدار در ایران بوده است.

حاشیه ی فرش دستباف هراتی با طرح متمایز از طرح زمینه ی فرش طراحی شده که در آن غالبا نقش قوری چای و یا سماور درونمایه ی اصلی و غالب طرح را تشکیل می دهد.

 

ادامه نوشته